موسيقي

سازهاي آرشه اي همواره نزد مردم و مخاطبان موسيقي جذّاب بوده اند و همينطور در داخل موسيقي نيز از اهميّت ويژه اي برخوردار ميباشد؛ به طوري كه در هر سبك و در اكثر موسيقي هايي كه در جهان وجود دارد، يك نوع ساز آرشه اي مشاهده شده و در موسيقي آن منطقه مورد استفاده قرار ميگيرد.

از جمله سازهاي آرشه اي جهاني كه ميتوان به آن لقب بزرگترين ساز آرشه اي جهان را اختصاص داد، ساز ” كُنترباس ” ميباشد. اين ساز در خانواده ي ويولن ها قرار ميگيرد و عموماً صداي آن در اركسترهاي كلاسيك شنيده ميشود. در ادامه قصد داريم بيشتر با اين ساز آشنا شويم و در رابطه با تاريخچه، ساختار، نحوه نگهداري، نوازندگان مشهور و… ساز كنترباس به طور كامل و جامع شناخت پيدا كنيم؛ 

تاريخچه كنترباس

ساز كنترباس براي اولين بار در قرن ۱۵ ميلادي در اروپا ابداع و به عنوان يك ساز زهي _ آرشه اي وارد دنياي موسيقي شد. گفته ميشود كه اين ساز با الگوگيري از سازي به نام ” ويولا دا گامبا ” كه يك ساز آرشه اي و ايتاليايي ميباشد، ابداع شده و در آن دوران نيز جزء خانواده ي همين ساز بوده است.

در قديم ساز كنترباس حاوي سه سيم بود ولي امروزه داراي ۴ سيم ميباشد. همچنين اين ساز از زمان پيدايش تا كنون اسامي مختلفي داشت به طوري كه در گذشته به آن ” ويولن بيس ” ميگفتند و امروزه با دو نام كُنترباس و دابل باس ” Double Bass ” در جهان موسيقي شهرت دارد.

ساختار كنترباس

همانطور كه گفته شد، ساز كُنترباس بزرگترين ساز آرشه اي در جهان ميباشد و با توجه به اينكه احتمالاً در ويديوها و عكس هاي گوناگون مشاهده كرده ايد، براي نواختن اين ساز نوازنده به صورت ايستاده قرار ميگيرد چرا كه با نشستن، نواختن براي نوازنده دشوار خواهد شد. اين ساز به دو نوع فرانسوي و آلماني در دنياي موسيقي موجود است و توسط نوازندگان استفاده ميگردد.

ساز كنترباس جزء خانواده ي ويولُن ها قرار گرفته و از نظر كوك، ساختار و نحوه نواختن و حتي كوك ساز نيز شباهت بسيار زيادي به اين دسته از سازها دارد. با اينكه اين ساز معمولاً حاوي ۴ سيم است امّا كُنترباس هاي ۵ سيمه هم وجود دارند كه گستره ي صوتي بالاتري نسبت به نوع رايج آن دارا ميباشند كه كاربرد كمي در موسيقي دارند و در اجراهاي خاص توسط نوازندگان حرفه اي مورد استفاده قرار ميگيرد.

نواختن كنترباس

نواختن كُنترباس تا حدودي شبيه به نواختن سازهاي هم خانواده ي خود مانند ويولن و ويولنسل ميباشد كه يكي از تفاوت هاي شاخص آنها، ايستاده نواختن كنترباس توسط نوازنده است.

براي نواختن ساز كنترباس، نوازنده در استايل ايستاده قرار گرفته و ساز را در آغوش خود گرفته به طوري كه دسته ي ساز در امتداد شانه ي چپ ( اگر چپ دست هستيد، روي شانه ي راست ) خود قرار گيرد. دست راست نوازنده براي آرشه كشيدن روي سيم ها و دست چپ نوازنده براي گرفتن نُت ها روي دسته استفاده ميشود.

سازهاي كوبه اي به دليل صداي جذابي كه از آنها منتشر ميشود و همچنين در اجراها نيز موجب حفظ ريتم ميگردد، معمولاً در همه سبك هاي موسيقي مثل موسيقي نوستالژي و سنتي و يا مدرن و در همه كشورها مورد استفاده قرار ميگيرند. از جمله سازهاي كوبه اي كه ساز نسبتاً جواني ميباشد و امروزه نيز محبوبيت زيادي در جهان پيدا كرده است، ساز ” كاخن ” ميباشد. اين ساز از نظر ظاهري تقريباً مانند يك صندلي است كه نوازنده روي آن نشسته و با ضربه زدن به بدنه ي آن، صداي ساز منتشر ميشود.

همانطور كه گفته شد كاخن، يك ساز جهاني به شمار ميرود اما كاربرد اين ساز در كشورهاي آمريكاي جنوبي و اسپانيا بيشتر است. در ادامه ي اين مقاله قصد داريم بيشتر با اين ساز كوبه اي آشنا شويم و در رابطه با تاريخچه، ساختار، روش و سبك هاي مختلف نوازندگي اين ساز به طور كامل و جامع شناخت پيدا كنيم؛ 

تاريخچه كاخن

الگوي اوليه ي ابداع ساز كاخن ( كاخون )، يك جعبه ي مستطيل شكل بوده است. برخي معتقدند محل تولد اين ساز، كشور اسپانيا و برخي ديگر نيز بر اين باورند كه ريشه ي اين ساز طبق شواهدي كه وجود دارد به كشور آفريقا و آمريكاي جنوبي بازميگردد. در زمان ممنوعيت ساز براي بردگان در اين كشور، بردگان آفريقايي نيز به نشانه ي اعتراض بر روي جعبه ي ميوه و مانند آن ضرباتي را وارد ميكردند و به اين شكل اعتراض خود به اين تصميم را نشان ميدادند.

رفته رفته نوازندگي با جعبه در آفريقا رواج پيدا كرد و حتي بعد از منع قانون برده داري نيز باقي ماند. با گذشت زمان و توسط يك موزيسين اسپانيايي، اين ساز توليدي بردگان آفريقا به اسپانيا رفته و با برخي تغييرات، آن جعبه ي چوبي يك شكل سازگونه به خود گرفت و تبديل به سازي شد كه امروزه در جهان شهرت دارد.

همانطور كه گفته شد، اين ساز شهرت جهاني دارد و در تمامي كشورها از جمله ايران در حال توليد و استفاده است اما در كشورهايي مثل آمريكاي جنوبي، آفريقا، اسپانيا و كوبا رواج بيشتري دارد.

ساختار كاخن 

همانطور كه پيداست، كاخن يك ساختار هندسي و ساده اي دارد كه داراي ۶ صفحه ي مستطيل شكل ميباشد و اين ۶ صفحه در كنار هم يك مكعب مستطيل شكل را تشكيل داده اند. به صفحه رويي و يا همان هِد ساز كه نوازنده روي آن ضربه ميزند، ” تاپا ” ميگويند؛ معمولاً در صفحه ي كناري و يا رو به رويي تاپا، يك سوراخ گردمانندي وجود دارد كه به آن ” حفره ي صدا ” ميگويند.

در درون كاخن نيز تنها چند سيم گيتار قرار ميگيرد كه يك خَش جزئي به صداي ساز ميدهد و باعث افزايش جذّابيت صداي آن ساز ميشود. همچنين ساز كاخن در دو نوع ثابت و رگلاژي توليد ميشود كه كاخن هاي رگلاژي قابليت تغيير فركانس صدا را دارند و ميتوانيم صداي ساز را بَم تر و يا زير تر كنيم.

نواختن كاخن

اساس نوازندگي كاخن ضربه زدن است. نوازنده براي نواختن اين ساز، روي ساز نشسته و با دو دست خود به صفحه ي تاپا ضربه ميزند. نكته ي مهمي كه بايد به آن توجه كنيم اين است كه نوازنده پس از ضربه زدن، بايد همان لحظه دست خود را بردارد؛ در واقع ما در هيچ قسمت از نوازندگي كاخن، دستمان را روي صفحه تاپا نگه نميداريم.

سه سبك نواختن كاخن وجود دارد: پرويي، كوبايي و فلامينكو كه در ايران رايج ترين سبك نوازندگي اين ساز، سبك فلامينكو ميباشد. در بخش تئوري ساز كاخن نيز خطوط حامل اين ساز برخلاف خطوط حامل رايج به صورت پنج خط نيست و معمولاً داراي دو و يا سه خط ميباشد.

روش نشستن بر روي كاخن تقريباً مانند نشستن بر روي صندلي ميباشد؛ كمر بايد كاملاً صاف و كف پاها نيز مقداري به سمت بيرون ميل داشته باشد. دقت كنيد كه هنگام نشستن روي ساز، قوز نكنيد.

ضربه هاي مختلفي در نوازندگي كاخن وجود دارد و از آنها هنگام نواختن اين ساز استفاده ميشود مانند ضربه ي اُپن، بيس، اِسلپ، هاي اسلپ و… . قسمت بالايي تاپا صداي بَم تر و قسمت پاييني آن صداي زيرتري دارد؛ يعني هرچه از بالاي تاپا به سمت پايين آن حركت كنيم و ضربه بزنيم، ساز صداي زيرتري را از خود منتشر ميكند. نكات پاياني

اين نكته را نيز در نظر داشته باشيد كه براي شروع يادگيري، نيازي نيست كه حتماً يك كاخن فوق حرفه اي و گران قيمت تهيه كنيد؛ همين كه ساز شما استانداردهاي لازم را داشته باشد، ميتواند ساز مناسبي براي شروع نوازندگي باشد. پس از اينكه پايه ي نوازندگي كاخن را ياد گرفتيد، ميتوانيد سازتان را تعويض كرده و يك ساز حرفه اي تر تهيه كنيد.

از نوازندگان مشهور اين ساز ميتوان به ” ماريو كورتس ” و در ايران نيز به ” همايون نصيري ” اشاره كرد.